Eit enklare liv

Hjartet

2011-10-31T01:04:00.000-07:00

Den svenske forfattaren Margareta Melin skriv dikt og prosa. Her er eit lite utdrag frå boka Tro ditt hjärta om gott:

För mycket av det goda

är inte längre gott.

Men allt är gott som får sin plats

och sina rätta mått.

Tecknet på att man har for mycket av något är att glädjen försvinner. Lusten övergår i olust, trötthet och leda. Det som förut smakade gott står en upp i halsen.

När man inser obalansen i sitt liv och vill en förändring, var ska man börja? Hur ska man prioritera? En sak är klar: Det är bara jag själv som kan veta mina egna mått och gränser. Bara jag kan bedöma vad det är dags för mig att välja bort och välja till. Det är in till sig själv man måste ställa livets viktiga frågor. Ju mer komplicerad ens tillvaro ter sig, desto angelägnera att vända uppmärksamheten inåt och lyssna till sitt hjärta. Där vittnar Guds ande med vår ande om den väg som är vår.

Framför allt som skall bevaras må du bevara ditt hjärta, ty därifrån utgår livet. De här underbara orden om prioritering står i Ordspråksboken 4. De har otaliga gånger hjälpt mig att fokusera på det mest nödvändiga – och sedan våga släppa resten. Det är så lätt hänt, när man lever under press, att man förlorar kontakten med sitt hjärta och inte märker hur illa det far, att det blir kluvet och oroligt, överbelastat och tungt och tomt.

Hjärtat är det viktigaste. Om inte hjärtat är med blir det man gör tomt och glädjelöst.

Eddik

2011-10-29T05:46:00.000-07:00

I siste nummer av Folkevett stod dette å lesa:

En del hvit eddik (7 prosent)blandet med en del vann på en tom sprayflaske gjør skogen av dyre og til og med giftige kjemiske vaskemidler overflødig, melder Dagbladet på nett. Høyt innhold av syre sørger for at du blir kvitt de fleste former for mugg, skitt og bakterier. Utvannet eddik kan brukes på nesten alle flater i huset. Ved kalkavleiring på badet er eddik supereffektivt. Ved vasking av fliser er det viktig at eddiken er utvannet, fordi for kraftig syre kan skade fugene.

Å bruke eddik fremfor kjemiske vaskemidler har en positiv effekt på både miljøet og ikke minst helsen din gjennom et bedre og sunnere inneklima, sier Håkon Lindahl i Grønn hverdag, til bonytt.no

Nokre butikkar

2011-10-02T01:32:00.000-07:00

Etter den rystande oppdaginga av kva som går føre seg i tekstilindustrien, har eg prøvd å orientera meg litt etter alternativ. Så langt har eg funne ut at Princess-butikkane sel litt sengetøy og handdukar i økologisk bomull. Utvalet er ikkje stort, men det er då noko. Og viss mange spør etter økologiske varer, kan ein jo håpa på ei utviding. I tillegg har eg vore innom butikken Reindyrka i Bergen. Her sel dei for det meste matvarer, men dei har òg ein liten kolleksjon av økologiske barneklede. Den beste butikken er likevel Fretex. Her får ein billige klede, ein belastar ikkje miljøet, og ein støttar Frelsesarmeen sitt arbeid.

Skitne klede

2011-09-24T03:58:00.000-07:00

Etter ein lang dvaleperiode er bloggen min i ferd med å vakna til liv igjen. Auga mine er litt betre, slik at eg toler meir pc-bruk, og eg har komme over noko svært viktig som det er verdt å blogga om.

Forum for utvikling og miljø gav i 2008 ut ein rapport som heiter "Skitne klær". Det er altså tre år sidan, og dessverre har eg ikkje oppdaga rapporten før no. Her kjem det fram hårreisande informasjon om tekstilindustrien. Visste du f.eks. dette om bomull?

- "Konvensjonell, intensivt produsert bomull er ikke miljø-, helse- eller arbeidervennlig på noe stadium i livsløpet."

- "Kjemikaliene som brukes på bomull er klassifisert blant de mest giftige sprøytemidlene som finnes og medfører alvorlige helseskader på mennesker og dyr."

- "Kilder som Verdens Helseorganisasjon (WHO) (...) opererer med tall på akutt forgiftede mennesker pga. sprøytemiddelforgiftning på ca. 3 millioner årlig hvorav 18 000 - 222 000 dør."

Rapporten tek for seg fleire faktorar i vurderinga av dei ulike tekstila: natur og dyr, arbeid, energi og klima, kjemi, vask og bruk, gjenvinning og avfall, og informasjon og innsyn. Ein finn problematiske område ved alle typar tekstil, og ofte kan eit tekstil skåra bra på eitt område og dårleg på eit anna. Det kompliserer biletet, slik at det er vanskeleg å gje eintydig informasjon om kva som er mest miljø- og arbeidarvennleg. Det er likevel klart at ikkje-økologisk bomull er verstingen, med polyester, akryl, nylon og tech-stoff hakk i hæl.

Her er nokre gode råde som gjeld klede (og andre tekstil):

1) Kjøp færre klede. Bruk det du har, og stell godt med plagga, slik at dei varer lenge. Det er betre å kjøpa dyre kvalitetsklede enn billige klede som raskt hamnar i bosset.

2) Kjøpt brukte klede. Om dei er laga av bomull eller polyester, er då mindre viktig, ettersom skaden allereie har skjedd.

3) Kjøp klede av økologisk bomull, hamp, alpakka og kashmir der det er mogleg; desse stoffa kjem best ut i testane. Lin, ull og silke er òg relativt gode val.

4) Vask kleda sjeldnare. Ofte er det nok med lufting eller flekkfjerning.

For min eigen del kjem eg, så sant det er mogleg, ikkje til å kjøpa eit einaste nytt tekstil av ikkje-økologisk bomull meir, ikkje eingong ein liten vaskeklut. Det finst alternativ, i dette tilfellet f.eks. bambus, som rett nok ikkje er det mest miljøvennlege, men i alle fall betre enn bomull.

No har eg ikkje den tekniske assistenten min i nærleiken, og eg har ikkje lært å leggja ut linkar, men ved å søkja på "skitne klær" kan ein finna rapporten frå Forum for utvikling og miljø. Han er på 56 sider og vel verd å lesa.

Norsklæraren ergrar seg

2011-01-25T04:26:00.000-08:00

Når eg minner eit ungt menneske på eitt eller anna, får eg ofte svaret: "Ja, eg veit." Då grøssar eg litt. For det manglar då eit ord her? "Ja, eg veit det," vil eg heller høyra. Det verste er at det ikkje berre er ungdommar som seier dette. Hadde det endå vore så vel. Det er mykje lettare å bera over med dei unge når det gjeld språkbruk; dei kan jo veksa av seg uvanane. Men når godt vaksne folk seier "Ja, eg veit," då blir grøsset ekstra sterkt. Kan dei ikkje skjerpa seg litt?

Nyttårsønske

2010-12-30T02:13:00.000-08:00

For ca. 25 år sidan, då eg gjekk i 4. klasse, strauk eg til symaskinsertifikatet. Etter det har eg ikkje rørt ei symaskin. Men eg innser meir og meir kor praktisk det hadde vore å kunna sy med maskin. Så eg har eit ønske for 2011: å læra meg å bruka symaskin. Då treng eg ein tolmodig og vennleg lærar med god tid og gode pedagogiske evner. Det beste hadde nok vore ein pensjonist med fritidsproblem. Håpar nokon melder seg.

Ord delings feil

2010-10-21T04:30:00.001-07:00

Visste du dette om sjødyr?

"Krabbe klør"

"Tunfisk biter i vann"

Energilekkasje

2010-08-24T02:14:00.000-07:00

I naturfag på ungdomsskulen lærte eg følgjande faktum: Energi kan verken lagast eller bli borte. Energi kan endra form, men mengda er konstant. Kanskje det er slik med menneske òg? Viss energien vår er konstant, og vi likevel kjenner oss uttappa, må det ha skjedd ein lekkasje ein stad. Med andre ord: Vi bruker energien vår på feil måte. Eg ser for meg at negative tankar, frykt, bitterheit og misnøye krev enorme mengder energi. Sjølv om ein ikkje "gjer" så mykje, blir ein fort tappa for krefter. Like eins kan ein bruka opp energien sin på meiningslause aktivitetar (for eksempel dumme TV-seriar), og dermed ikkje ha overskot til det vesentlege.

Bruk-og-kast-mentaliteten på Framnes

2010-05-06T01:22:00.001-07:00

På Framnes blir det arrangert ei rekkje møte til kristeleg oppbygging. For eit par år sidan blei det annonsert eit møte som ikkje var i tråd med indremisjonen sine ideal. Temaet var, ifølgje plakaten, "neste kjærlighet".

Det nye utsegnsverbet

2010-04-20T03:49:00.000-07:00

Det er ei naturleg sak at språket forandrar seg, og det er like naturleg at vi ofte har problem med å akseptera endringane. Sjølv har eg vanskar med eit språkleg fenomen som dukka opp for nokre år sidan. Det er mest å finna blant ungdom, men eg har òg høyrt ein del vaksne bruka dette uttrykket. Eg snakkar om det nye utsegnsverbet, som ikkje er eit verb eingong, men eit adverb: berre. Sjølv om dette har vore i bruk i ein del år no, får eg framleis vondt i magen når eg høyrer (unge) folk fortelja kvarandre om noko dei har opplevd, og bruker berre i staden for sa eller andre utsegnsverb i preteritum.

"Eg kom på at eg hadde gløymt veska på bussen, og eg berre: Nei!! Eg sa det til Ole, og han berre: Ha ha ha! "

Eg fekk vondt i magen av å skriva dette. Språkleg mageknip.

Vår

2010-04-10T10:00:00.000-07:00

I dag las Tore "Fløytelåt" for meg ute i sola. Dermed er våren erklært opna.

Ei niese

2010-02-09T02:50:00.001-08:00

Auga mine seier at eg ikkje skal bruka datamaskin, men i dag lystrar eg ikkje, for eg vil formidla ei storhending: For ein time sidan fødde søstera mi ei dotter på sjukehuset i Kristiansand, og eg har for første gong opplevd å bli tante til ei jente. Endeleg ei som kan arva Barbie-dokkene mine! Velkommen skal du vera, vesle jente!

To steg fram og eitt tilbake

2009-11-07T01:32:00.000-08:00

Å arbeida 20 % som lærar høyrest kanskje ikkje så mykje ut, men det var for optimistisk, dessverre. Eg prøvde det førre veke, men auga ville ikkje samarbeida, så no er det full sjukmelding igjen. No går det sånn passe, så lenge eg tek omsyn til auga. Eg kan lesa litt, heldigvis, og elles går eg turar og fartar rundt på diverse behandlingsforsøk. Å stira inn i ein PC er ikkje av det gode, så denne bloggen kjem nok til å kvila ei stund.

Ei helseoppdatering

2009-10-14T02:17:00.000-07:00

Eg hadde ikkje tenkt at denne bloggen skulle bli ein sjukejournal, men mange spør korleis det står til med helsa mi, så her kjem ei oppdatering.

Etter diverse undersøkingar er det slått fast at det ikkje er noko alvorleg gale med meg. Men eg har fleire små plager som forsterkar kvarandre. Augnelegen seier at eg har svake musklar i auga, som gjer det vanskeleg å fokusera, i tillegg til auka venetrykk og nokre forandringar i augebotnen. Dette skaper trøbbel for meg, særleg når eg ser på ting som rører på seg. Eg blir svimmel, noko som blir forsterka av lågt blodtrykk. Men litt betre har det blitt. Eg trener opp augemusklane ved å sjå på ein blyant som eg fører fram og tilbake, og er no i stand til å lesa litt. Det er ei stor lette! Å vera i arbeid er likevel ikkje aktuelt enno. Det er ein krevjande jobb for auga å planleggja og gjennomføra undervisning, og ikkje minst å retta. Frå neste veke vil eg prøva ta nokre einetimar i tysk, dvs. med éin elev. Det er lettare enn i ein vanleg klasse, der det er mange menneske og blikket blir trekt i alle retningar. Då streikar auga ganske fort.

Når det gjeld magen, har eg ikkje magesår, slik fastlegen min trudde. Sannsynlegivs er det berre snakk om ein sensitiv magesekk. Eg har framleis smerter, men dei er blitt litt mildare no, etter at eg har starta på akupunktur. Dermed er også nattesøvnen litt betre.

Alt i alt har det altså skjedd ei viss betring. Men vegen vidare er uviss. Eg er ikkje så imponert over helsevesenet, som rett nok har konstatert kva som er i vegen med meg, men kan gjera svært lite for å behandla plagene.

I ustand

2009-08-30T07:12:00.000-07:00

Eg er i ustand. Legen har tilvist meg til ymse spesialistar, og eg håpar ein av dei greier å finna feilen og reparera meg.

Det er rart å vera i ustand når ein er van til å vera kjernesunn, frisk, opplagd og velfungerande. Men det er litt spennande òg. Eg ser på det som ei nyttig erfaring.

Førebiletet Håvard

2009-08-23T07:18:00.000-07:00

Håvard, den eldste nevøen min, har nettopp byrja på skulen, og han er eit lysande eksempel for alle elevar: "Eg vil ikkje bruka tid på å gå på do, for eg vil følgja med HEILE tida."

(NB: Det lysande eksemplet ligg i andre del av utsegna.)

Eit lite triks

2009-08-21T00:36:00.001-07:00

I går var eg hos legen og tok blodprøve. Det er noko av det verste eg veit, men eg har funne eit lite triks som får meg til å konsentrera meg om noko anna. Eg byrjar på eit høgt tal, f.eks. 900, og så tel eg baklengs, tre tal om gongen: 900, 897, 894, osv. Det hjelper litt.

Sommaren min

2009-08-14T10:13:00.000-07:00

Tidlegare har eg skrive fleire innlegg om kor viktig det er å ha eit positivt fokus. Men i det siste har eg fått erfara at det kan vera vanskeleg. Det negative har ein lei tendens til å dominera i sinnet. Sjølv om eg på mange måtar har hatt ein bra sommar, er det dei følgjande punkta som har prega - og framleis pregar - sommaren min:

- vondt i ryggen
- vondt i hoftene
- magesår

Dette skulle eg likevel ha takla bra, hadde det ikkje vore for det neste punktet:
- elendig nattesøvn, dels på grunn av smerter i hofter og mage, dels av uforklarlege grunnar

Å sova godt om natta er avgjerande for å kunna fungera skikkeleg i kvardagen, har eg oppdaga. Så mottoet mitt om å fokusera på det positive blir verkeleg sett på prøve for tida. Men eg held på at det er lurt, og eg prøver, og klarer det i alle fall delvis.

Etymologi

2009-08-08T04:56:00.000-07:00

Eitt av dei mest interessante felta i språkvitskapen er etymologi, dvs. læra om opphavet til orda. Her er to etymologiske smakebitar:

Benedikte (latin) = velsigna (perfektum partisipp). Infinitiven benedicere tyder eigentleg å seia noko godt (bene = godt, dicere = seia).

Marsipan (latin) = Markus sitt brød. Marci = Markus sitt (genitiv av Marcus), panis = brød.

Kven definerer deg?

2009-08-01T08:51:00.000-07:00

Den svenske forfattaren Magnus Malm gav meg noko å grunna på i boka "Et hjerte større enn verden". Han skriv: "Den som kan si: "Du er ..." til meg slik at jeg dypt i mitt hjerte svarer ja, får makten i livet mitt, og blir med andre ord min gud. Uansett hvilken ideologi eller religion jeg offisielt bekjenner meg til: Den som definerer hvem jeg er, er i praksis min gud."

Kven eller kva definerer kven du er? Slekta? Yrket? Din sosiale status? Reklamen? Pengane? Bøkene? Kleda?

"Den som definerer hvem jeg er, er i praksis min gud."

Seint eller tidleg?

2009-06-16T06:41:00.000-07:00

Besteforeldra mine legg seg kvar kveld klokka kvart på åtte. Det smiler folk litt av. For det er jo så latterleg tidleg.

Men kven avgjer kva som er seint og tidleg? Etter mi meining er det sosiale konvensjonar som seier at kvart på åtte er for tidleg å leggja seg for vaksne menneske. Dersom ein hadde følgt sola, som vi sikkert er skapte til, ville det vore heilt naturleg å følgja bestemor og bestefar sitt eksempel.

Jesper Juul

2009-05-27T05:38:00.000-07:00

Medvitne tanter som tek rolla si på alvor, set seg litt inn i barnepsykologi. Eg er ei slik tante og har derfor lese eit par bøker av Jesper Juul. Det eg synest er mest interessant hos han, er den respektfulle haldninga han viser overfor barn. Teorien hans er at manglande stadfesting og aksept av kjensler skaper frustrasjon. Her er nokre eksempel som eg har tenkt ut i tråd med Jesper Juul sine teoriar:

Barn: "Eg vil ha is."
Vaksen: "Nei, det vil du eigentleg ikkje. Du er berre svolten."

Barn: "Eg vil ha is."
Vaksen: "Nei, no må du gje deg. Vi skal snart ha middag."

Barn: "Eg vil ha is."
Vaksen: "Eg forstår at du har lyst på is, men det kan du ikkje få, for vi skal snart ha middag."

Ifølgje Jesper Juul vil barna i dei to første eksempla reagera med frustrasjon. Nummer ein opplever at kjenslene hans/hennar ikkje blir tekne alvorleg. Nummer to får høyra at ønsket hans/hennar nærmast er umoralsk. I det tredje tilfellet blir barnet sine kjensler aksepterte, sjølv om ønsket ikkje blir innfridd. Resultatet er det same i alle tre tilfella (ingen får is), men tilnærmingsmåtane til barnet sine kjensler er svært forskjellige. Fleire gode eksempel finst i bøkene til Jesper Juul, som eg hermed vil anbefala alle tanter og andre interesserte.

Energi

2009-05-19T00:15:00.000-07:00

Igjen vil eg ausa av min store visdom, og denne gongen handlar det om energi. For rundt eit halvt år sidan gav eg to gode tips om korleis ein kan slappa av og få ny energi: gjennom djupe andedrag og massasje. Men då gløymde eg det kanskje viktigase tipset: fysisk aktivitet. For meg fungerer det best i frisk luft, og jogging og raske spaserturar er favorittane. Kombinasjonen av dei tre metodane er uslåeleg. Prøv det!

Daddelkuler

2009-05-13T12:08:00.000-07:00

Når eg skal laga sunn snacks, tyr eg gjerne til daddelkuler. Dei er veldig gode og er ikkje tilsett sukker. Søtsmaken kjem frå dadlar og carobpulver. Det sistnemnde minner om kakao, men smaker altså søtt fordi det inneheld naturleg fruktsukker. For å laga daddelkulene bør du ha kjøkenmaskin med ein god blendar. Prøv deg litt fram når du skal kutta dadlane; dei er seige, og det er ikkje sikkert blendaren toler alt på ein gong. Her er oppskrifta:

3 dl mandlar
3 dl cashewnøtter
400 g dadlar
8 ss carobpulver
2 dl kokosmasse + litt ekstra
1 dl vatn

Mal nøtter og mandlar. Kutt dadlane smått. Bland inn resten og rør til deigen er ein seig klump. Trill kuler, og rull dei i kokosmasse. Oppbevar daddelkulene i ein boks med bakepapir mellom laga. Dei held seg minst to veker i kjøleskåp.

Kristuskransen

2009-05-11T10:17:00.000-07:00

Bønekransar er visstnok i bruk i fleire religionar. Innanfor den kristne kyrkja er rosenkransen velkjend for katolikkane, men protestantane har ein nokså symbolfattig tradisjon og har ikkje hatt noko liknande. Dette ville den svenske biskopen Martin Lönnebo gjera noko med, og seint på 1990-talet skapte han ein perlekrans som på norsk blir kalla Kristuskransen (eg trur han heiter Frälsningskransen eller noko slikt på svensk). Kvar perle på kransen symboliserer eit område i livet:

Ei gyllen gudsperle
Seks avlange brune stilleperler
Ei perlemorfarga egperle
Ei kvit dåpsperle
Ei brun ørkenperle
Ei blå gledeperle
To raude kjærleiksperler
Tre perlemorfarga løyndomsperler
Ei svart nattperle
Ei kvit oppstodeperle

For dei som har sans for symbolikk, kan eg anbefala Kristuskransen. Ein får kjøpt i han i bokbutikkar, og der finst det òg fleire små bøker om kransen, f.eks. "Kristuskransen" og "Livets perler". Bøkene gjev ei innføring i tanken bak kvar enkelt perle.

Korleis ladar du opp?

2009-05-05T04:03:00.000-07:00

Tidlegare har eg skrive om Enneagrammet og dei ni personlegdomstypane. Ein ting som har slått meg i det siste, er at folk har ulike behov når det gjeld å lada opp igjen etter harde strabasar. Noko forenkla kan ein seia at hjartemenneske får energi av å vera i lag med andre, medan hovudmenneske treng å vera åleine. (Magemenneska er eg ikkje sikker på.) Dette fekk eg nyleg erfaring med då vi hadde ein tysk gjest heime hos oss ei veke. Både Tore og eg er femmarar (hovudmenneske). Vi trivst saman med andre òg, men når vi er slitne og treng opplading, er vi avhengige av tid åleine. Det er ikkje så lett når vi har ein gjest som skal ha merksemd og oppvarting, og særleg ikkje når denne gjesten er toar (hjartemenneske). Vår tyske venn fekk energi av sosialt fellesskap, sa han.

Det gjekk for så vidt greitt, men det minte meg om kor viktig det er å vera merksam på og respektera at vi menneske har ulike behov. Ordtaket om at på seg sjølv kjenner ein andre, er ikkje heilt riktig.

Hobby: shopping

2009-05-02T11:29:00.000-07:00

Frå fleire hald har eg høyrt om ei undersøking som viser at den største hobbyen til majoriteten av amerikanske tenåringsjenter er shopping. Eg hadde ikkje blitt så sjokkert viss desse jentene sa at shopping var kjekt, ei hyggeleg avveksling (sjølv om eg har problem med å forstå det òg). Men shopping er altså sjølve hovudinteressa deira. Det synest eg er direkte skremmande, og ein kan lura på kor mykje meiningsfullt livsinnhald desse unge menneska eigentleg har.

Styggen er død

2009-04-13T00:47:00.000-07:00

Hermed er Styggen erklært død. Teknisk sett er det kanskje litt liv igjen i han, men det er ikkje mykje. Venelite er framleis grøn, men ho har ikkje fått røter og vil sikkert ikkje få det heller. Det ville nok skjedd mykje tidlegare, trur eg, utan at eg har store kunnskapar på området. Så i dag har eg kasta både Venelite og Styggen og reknar eksperimentet som avslutta. Eg er lei av å snakka til dei kvar dag, elles kunne eg ha halde på lenger.

Kva har eg lært av dette eksperimentet? Kanskje noko om plantar, men mest om ord og innverknaden ord har på levande vesen, og her tenkjer eg mest på menneske. Av openberre grunnar kan ein ikkje gjennomføra eit tilsvarande eksperiment på menneske. La oss seia at tvillingane Per og Kari skal forskast på. Heilt frå fødselen får Per høyra utelukkande vonde og negative ord om seg sjølv, medan Kari blir bada i positive og oppbyggjande ord. Vi kan vel alle tenkja oss kva resultatet ville blitt. Dette seier meg noko om kor viktig det er å velja orda sine med omtanke når ein har med andre menneske å gjera.

Hurra for Markus, Jakob og Simon!

2009-04-09T01:10:00.000-07:00

Det kan høyrast ut som om det er ei rekkje apostlar eg jublar for no i påsketida, men det stemmer ikkje heilt. Det er dei tre yngste nevøane mine som fyller år i dag; dei blir høvesvis fire, fire og to år. At tvillingane Markus og Jakob blei fødde same dag, er vel ikkje så rart, men at fetteren Simon valde å komma til verda på same dato to år seinare, var litt av eit samantreff.

Markus har namnet sitt frå krigsguden Mars, og det passar godt. Han er full av dynamitt, svært bestemt, veit kva han vil, og er ikkje redd for å seia frå om det. I slike stunder er det ikkje så fredeleg rundt Markus. Men samtidig er han snill og god, har eit lurt smil og kan sjarmera kven som helst. Kombinasjonen av godleik og styrke vil komma godt med gjennom livet.

Jakob er meir som ein dose roande medisin. Han er eit typisk hjartemenneske, og eitt av dei første verba han lærte, var "å dela". Alt skulle delast, også middagsmaten hans. Jakob har verkeleg eit godt blikk for menneska rundt seg, og han legg merke til alle detaljar.

Markus og Jakob skal få eit dikt av Tore Coward:

FIREÅRINGER

Fireåringer er en fantastisk oppfinnelse
og kan ikke gjøres ofte nok
De har svar på alle uspurte spørsmål
og spørsmål når svar ikke finnes
De raser gjennom huset
og skjærer seg som motorsager inn i all middagshvil
De ruller som dampveivalser over trette tær
og dingler som apekatter i slitte nervetråder
De okkuperer alle fang
og fanger alle hjerter.

Simon er litt lik på Jakob. Viss eg er litt stressa, ser eg berre på eit bilete av Simon, der eit vennleg blikk lyser mot meg. Han er snill og blid og "fanger alle hjerter", som fireåringane i diktet ovanfor. Simon er svært musikalsk, og både gitarspeling og dans er populært. I tillegg er han over gjennomsnittleg fascinert av månen. Kanskje han blir astronom ein gong? Simon skal få eit sitat, ein inskripsjon frå St. Pauls kyrkje i Baltimore, som han kan filosofera over: "Du er et barn av universet - ikke mindre enn trærne og stjernene."

Gratulerer med dagen, alle tre vedunderlege gutar!

"Fløytelåt"

2009-04-03T09:42:00.000-07:00

I dag har eg innvigd våren, etter det vanlege, årlege ritualet mitt. Kvart år ventar eg på den rette dagen. Våren må vera kommen for alvor, utan fare for tilbakefall til vinteren. Men eg vil heller ikkje venta for lenge; det skal vera vår, ikkje sommar. Og i dag kjende eg på meg at tida var inne. Tore og eg gjekk ut i naturen og las yndlingsdiktet mitt: "Fløytelåt" av Jakob Sande. Det var ei høgtidsstund som alltid, ei nesten religiøs oppleving. Diktet kan kallast vitalistisk, ei hylling til livskreftene og livssyklusen. Men det har òg ei vemodig stemning. Geirr Tveitt har sett melodi til diktet, og etterpå skal eg lytta til songen. Her kjem diktet - ta det med deg ut, du òg! (Ei ordforklaring: "hage" = "ivrige".)

FLØYTELÅT

Selja står saftgrøn og sevjemjuk,
kvistfri og ferdig til fløytebruk
for hage smågutehender.

Tonen kjem smygande, mjuk og var,
aukar i kraft og fær døyvde svar
langt borte frå andre grender.

Solgylt og djup med ein eim av vår,
slørd som i lengt og vemodig sår
han skiftande stig og bårar.

Gåta om livet ligg løynt der i
jordbundne krefter som gjer seg fri,
løyst ut gjennom tusen vårar.

Småfuglen tagnar i skogen då,
undrande sit han og lyer på
og gløymer seg lange stunder.

Barnet som stabbar i garden lær,
undrar seg på kva vel dette er
for spelande, blankt vedunder.

Frostvar på tun står ein gamal mann,
minnest den gongen då ogso han
sprang berrføtt i fjell og finne.

Tonane leikar i hugen hans,
augo står fjerne med dimslørd glans
mot barndommens bleike minne.

Håvard seks år

2009-03-26T01:40:00.000-07:00

Håvard, den eldste av dei fire nevøane mine, fyller seks år i dag. Denne sjarmerande guten er ein flott storebror og helten i guteflokken. Heldig er den som får læra Håvard noko, for han syg til seg kunnskapar. Den store lidenskapen hans for tida er sjødyr; her har han greie på det meste. Ikkje prøv å innbilla Håvard at delfin er ein fisk: "Det er jo eit pattedyr som lever i vatn!" I det heile er Håvard ein talentfull ung mann på mange område. Frå mora, søstera mi, har han arva ein enorm kreativitet, og frå faren har han ein streng logisk og matematisk sans.

Kva kjem Håvard til å bli? Eg har tenkt på fleire ting: Som arkitekt vil han kunna kombinera den kreative og den matematiske evna. Ut frå den store sjødyrinteressa er kanskje ein jobb på Akvariet meir aktuelt. I det siste har eit tredje alternativ dukka opp: forfattar. Det er fleire forfattarspirer i familien, og Håvard liker godt å skriva på PC-en til mora. For eit par månader sidan skreiv han dette:

HODE SGULDER KNE Å TÅ KNE Å TÅ

ØYNE ØRE SKIN Å KLAPE PÅ HODE

SGULDER KNE Å TÅ

Dette er rett nok ikkje sjølvdikta, men han har skrive det heilt åleine, og det er ei god byrjing.

Gratulerer med dagen, Håvard! Eg ser fram til meir litteratur frå deg!

Generelle råd

2009-03-21T09:05:00.000-07:00

Det slår meg meir og meir at generelle råd ofte ikkje er spesielt gode, nettopp fordi dei er generelle. Menneske er ulike og treng spesialtilpassa råd, særleg i situasjonar der moral og samvit er inne i biletet. Nokre eksempel kan hentast frå dameblad, kyrkja og skulen.

Dameblad: "No er det på tide å tenkja meir på deg sjølv." Slike og liknande oppfordringar har eg lese svært mange av. Det er opplagt gode råd for overarbeidde mødrer og andre pliktoppfyllande menneske, men definitivt ikkje for folk som allereie berre ser seg sjølv og sine eigne behov.

Kyrkja: "Lær meg å sørgja over syndende mine", heiter det i ein liturgi. Og det finst tallause bibelord og salmevers med same type innhald. Men slett ikkje alle har godt av å møta slike oppfordringar. Mange menneske går med kronisk sorg over syndene sine, og har berre godt samvit når dei har dårleg samvit. Dei treng å bli møtte med ein heilt annan type forkynning.

Skulen: "De må bruka mykje tid på skulearbeidet." Dette har eg sjølv sagt mange gonger, men oftast til enkeltelevar, håpar eg, ikkje som eit kollektivt råd. Mange elevar treng ei oppstramming her, men kanskje like mange har meir bruk for det motsette rådet: "Ta det med ro."

Dette var berre tre eksempel, men det florerer av slike generelle råd overalt. Ein del av dei gjer meir skade enn gagn.

Lyrikk

2009-03-16T02:18:00.000-07:00

Ved eit universitet i USA har medisinstudentane lyrikk på pensum. Grunngjevinga er at dei skal læra å tenkja i metaforar. Det synest eg er ein god idé.

Ei ord-bok

2009-03-04T01:49:00.000-08:00

Eg har nettopp lese ferdig roman Tegn til kjærlighet av Jan Kjærstad. Forfattaren er kjend for å skriva metatekstuelt, eit typisk postmodernistisk trekk, og i denne romanen er det ekstra tydeleg. Boka er full av referansar til ord, teikn, skrift, litteratur og forteljingar. Ho handlar rett og slett om teikn, noko som òg ligg i tittelen. Eg likte boka svært godt og vil anbefala ho til alle, særleg dei som er fascinerte av ord, som eg sjølv, og hovudpersonen i Tegn til kjærlighet.

Ord

2009-02-25T05:58:00.000-08:00

Eg har alltid hatt eit intenst forhold til ord, og særleg skrivne ord. Mesteparten av livet mitt, så langt, er det formsida ved orda eg har vore mest oppteken av: bokstavar, stavingar, endingar, avleiingar. Men i den siste tida har eg tenkt meir på innhaldet i orda, og korleis eg blir påverka av ord.

Sei til deg sjølv: "Stress, vanskeleg, tungt, problem, aggressiv, konflikt."
Så seier du dette: "Ro, harmoni, avslappa, lys, lett, glad."

Merka du nokon forskjell i sinsstemning? Hos meg er forskjellen svært tydeleg. Orda påverkar adrenalinnivået - trur eg. No har eg ikkje store aggresjonsproblem, men viss eg skulle få det nokon gong, trur eg det vil hjelpa meg å lukka auga og seia orda i det siste eksemplet.

Styggen har alvorlege problem

2009-02-24T06:45:00.000-08:00

Endå eit blad er i ferd med å visna, og stilken er heilt gul.

Venelite er framleis like grøn og fin.

Tre lokale tiltak

2009-02-18T05:29:00.000-08:00

Ein kan få inntrykk av at kvemmingar ikkje kan anna enn å krangla om kvar skulane deira skal liggja. Men det skjer positive og produktive initiativ her òg. Eg vil trekkja fram tre gode tiltak i Kvam.

1) Homlagarden på Øvre Aksnes. Her ligg det eit vakkert galleri med fantastisk utsikt mot fjorden. Mykje fin keramikk er utstilt i galleriet, og vil ein kjøpa noko, er det berre å leggja igjen pengar i ein boks. I tillegg til keramikk driv dei med økologisk kalkundrift på Homlagarden. Kalkunkjøt kan kjøpast direkte frå garden.

2) Optima PH i Norheimsund. Her blir det produsert miljøvennlege produkt for både husvask og kroppsvask. Ein kan kjøpa produkta direkte frå fabrikken eller på apotek.

3) Bruktbutikken i Øystese. Denne blei starta opp for kort tid sidan, og ein får kjøpt både klede, møblar og ymse småting i butikken. Overskotet av drifta går til eit humanitært føremål: treplanting ein stad i den trejde verda, viss eg ikkje hugsar feil.

Ein klok psykolog

2009-02-15T08:37:00.000-08:00

For mange år sidan hende det noko som gav meg ein lett depresjon. For å få rettleiing oppsøkte eg ein psykolog. Han konstaterte at ja, eg var nok litt deprimert. Sidan eg er typen som gjerne vil setja meg grundig inn i ting, spurde eg om han kunne anbefala meg noko litteratur om depresjon. Men nei. "Les ei munter bok," sa han. Det var ein klok psykolog og eit godt råd. Heile sommaren las eg muntre bøker, og snart var eg mitt gamle eg igjen.

Kva hadde skjedd viss eg hadde komme til ein psykolog med den innstillinga at her skal vi verkeleg snakka om problem? Eg ser for meg følgjande:

1) Eg ville ha halde fram med å gå i terapi - lenge.
2) Vi ville ha analysert problemet opp og ned og i mente, og gjerne konstruert nokre fleire problem òg.
3) Det som i utgangspunktet var ei lita sak, ville ha vakse seg kjempestor.
4) Eg ville ha identifisert meg meir og meir med diagnosen "deprimert".
5) Eg ville ha lese bøker om depresjon, meldt meg inn i foreininga for deprimerte, abonnert på "Psykisk helse", og viss det finst noko debattforum på internett for deprimerte, ville eg sikkert ha delteke der òg.
6) Alt dette ville ha halde oppe den tilstanden som eg ønskte å bli kvitt.

Det er først no, etter at eg gjennom søstera mi har blitt kjend med "Lightning Process", at eg forstår kor klok denne psykologen var. LP byggjer på ein teori om at det vi gjev merksemd, veks seg stort. Vi kan velja å seia STOPP til negative tankar og i staden fokusera på det vi vil oppnå.

Alle depresjonar er ikkje like. Er det noko ein kan gjera med årsaka, for eksempel løysa konfliktar med andre menneske eller ta tak i uavklarte forhold i eige liv, bør ein sjølvsagt gjera det. Men før eller seinare må ein komma vidare og byrja på dei muntre bøkene.

Ei leseoppleving

2009-02-12T04:16:00.000-08:00

Tog og bøker er ein fin kombinasjon. Ei av favorittbøkene mine, "Lasso rundt fru Luna" av Agnar Mykle, las eg for ein del år sidan på eit tog, på veg heim frå Tyskland. Dette er ein stor og gripande roman; særleg siste delen av boka gjorde inntrykk på meg. Her handla det om ein veslebror som hadde det vondt. Slikt taklar eg dårleg. Småbrør skal ha det bra. Desse sidene las eg medan toget susa over grensa frå Sverige til Noreg. Det som byrja med nokre tårer i auga, utvikla seg til stortuting, akkurat idet ein gjeng tollarar på jakt etter narkotika gjekk gjennom vogna mi og prøvde å få i gang ein samtale med meg. Det gjekk heller dårleg. Vel framme i Oslo, seint på kvelden, drog eg heim til søstera mi, kasta meg over telefonen og ringde og vekte Tore for å diskutera romanen. Det gjekk litt betre, men boka sat i kroppen i fleire dagar, slik gode bøker skal.

Her er det eg vil fram til: 1) Ta toget. 2) Les ei bok samtidig. 3) Les "Lasso rundt fru Luna".

Venelite og Styggen - ei oppdatering

2009-02-06T04:27:00.000-08:00

Det er fleire som har spurt meg om dette eksperimentet kan fungera når Venelite og Styggen står så tett saman. Vil dei ikkje høyra kva eg seier til den andre, og bli påverka av det? Dette har eg tenkt på sjølv òg, så derfor flyttar eg dei litt frå kvarandre når eg snakkar til dei. Dermed skulle den feilkjelda vera eliminert.

Førebels har ingen av dei to avleggjarane fått rot. Men det har skjedd noko anna interessant: Det eine bladet hos Styggen har visna. Eg reknar med at det er den vondskapsfulle behandlinga frå meg som har skulda.

Økologisk eller ikkje?

2009-02-02T07:25:00.000-08:00

Kven skal ein tru på når ekspertane stridest?

Økologisk dyrka mat har ikkje noko for seg, seier nokre av dei som (trur dei) veit. Slik mat har ikkje større næringsverdi enn den konvensjonelle, berre høgare pris. Ikkje er miljøgevinsten så stor heller.

Ei anna som (trur ho) veit, er den danske legen Irene Hage. Ifølgje forsking, seier ho, vil halvparten av alle danske menn vera sterile om nokre få generasjonar. Årsaka er det moderne levesettet, der sprøytemiddel i maten må ta ein del av skulda fordi dei verkar hormonforstyrrande.

Så kven skal ein tru på når ekspertane stridest? Eg vel å følgja mi eiga fornuft. I mitt verdsbilete er det innlysande at usprøyta mat er sunnare enn mat som er sprøyta med gift. Det er òg opplagt at naturen trivst best med det siste alternativet.

Eit eksperiment

2009-01-17T07:06:00.000-08:00

For nokre dagar sidan starta eg eit eksperiment. Eg sette to avleggjarar frå ein grøn potteplante i vatn. Dei to avleggjarane er nokså like, og reint fysisk får dei same behandling: Dei bur i like glas og står på same stad. Den store forskjellen er måten eg snakkar til dei på. Den eine, som heiter Venelite, får høyra slike ting kvar dag: "Kjære Venelite, du er så søt! Du har ei lysande framtid i vente, alt vil gå bra for deg." Den andre avleggjaren, Styggen, blir derimot utsett for psykisk terror. Dette seier eg til han: "Styggen, Styggen, du er eit null. Det finst ikkje håp for deg, og du fortener berre undergang og død."

No trur nokon kanskje at behandlinga mi av Styggen er ein måte å få ut frustrasjonar på, i staden for å la det gå ut over menneske. Men slik er det ikkje. Poenget er at eg vil undersøkja kva for effekt dette har. Vil Venelite bløma og trivast på grunn av kjærleiken og omsorga ho (eg tenkjer meg at det er ei jente) får, og vil Styggen gå til grunne? Det er dette som er hypotesen min. Det tek normalt nokre veker før avleggjarar får rot. Inntil då ventar eg i spenning.

Eit problem er at eg har ganske dårleg samvit overfor Styggen. Eg seier fæle ting til han, men inni meg grøssar eg over å oppføra meg slik mot eit levande vesen. Så eg håpar inst inne at han ikkje høyrer det.

Kvifor er norskfaget så viktig?

2009-01-07T00:17:00.000-08:00

Det finst mange gode svar på dette. Her skal eg berre nemna eitt av svara: Fordi det er viktig å arbeida med språket sitt.

I norske barnehagar har ein starta med noko ein kallar språkleg kartlegging (eller noko slikt). Poenget er å finna ut om det enkelte barnet har ei mangelfull språkutvikling. Viss det er tilfelle, oppfører barnet seg ofte utagerande. Og det er ikkje så rart. Dei som ikkje klarer å setja ord på tankar og kjensler, blir naturleg nok svært frustrerte.

Elevar i vidaregåande skule har for lenge sidan lært å snakka og skriva, men framleis er det nødvendig å arbeida medvite med sitt eige språk. I vaksenlivet viser det seg at dei som kan uttrykkja seg presist og godt, klarer seg betre i det kompliserte informasjonssamfunnet vi lever i. I tillegg lever dei fleste i nære relasjonar med andre menneske, der god kommunikasjon er heilt sentralt. Viss ein blir misforstått eller ikkje greier å formidla eigne tankar og kjensler, kan frustrasjonen bli stor - akkurat som i barnehagen.

Konklusjonen av dette må bli at noko av det aller viktigaste i norskfaget er skrivetrening. Elevane må både få og ta seg tid til å skriva mykje, og dei må øva medvite på å utvikla språket sitt, gjera det presist og nyansert.

Julesjuk

2009-01-01T06:13:00.000-08:00

Så å seia kvar einaste jul blir eg sjuk, i alle fall forkjølt. Men i år (eller i fjor, rettare sagt) hadde eg heilt gløymt det. Eg kom ikkje på det før tredje juledag, då den velkjende kløen i halsen melde seg. Så no har eg lege på sofaen i fem-seks dagar, forkjølt og febervarm. Eg liker det ikkje. Men eg har sans for å sjå det positive i det som skjer, og to ting er i alle fall bra:

Tidspunktet passar svært godt. Eg har ferie, og eg blei ferdig med all retting før eg hamna i liggjande stilling.

Eg får høve til å lesa mykje. Først las eg Modellen av Lars Saabye Christensen, ei bok som eg kan anbefala alle. Romanen er original, godt komponert og, typisk for forfattaren, med allusjonar til eldre norsk litteratur, denne gongen Vildanden. No er eg godt i gang med Trolldomsfjellet (på tysk Der Zauberberg) av Thomas Mann. Denne boka er eg ikkje like begeistra for. Ho er interessant nok, men svært langdryg, over 700 sider, og med snirklete språk i typisk Thomas Mann-stil. Så det tek si tid, men det er nettopp poenget: Når ein er sjuk, har ein svært god tid og alle gode grunnar til å ikkje gjera noko anna enn å lesa.

Miljøvennlege julegåver

2008-12-17T05:29:00.000-08:00

Dei fleste ting belastar miljøet, men enkelte ting er betre enn andre. Her er nokre tips om miljøvennlege julegåver:

Kjøp gåver som mottakaren verkeleg ønskjer seg, ikkje ting som berre fyller opp i huset.

Vel kvalitet, så blir ikkje gåva kasta så fort.

Gje gåver som kan etast eller drikkast.

Gje gåver som ikkje er ting: tenester og opplevingar. Nokre eksempel: kinobesøk (populært hos barn), klippekort på massasje, time hos fotpleiar eller andre pleiarar ein måtte ha behov for.

Sukkerfrie alternativ

2008-12-10T00:51:00.000-08:00

Eg har lova å skriva meir om sukkerfri livsstil, og her kjem nokre utvalde tips. Men ein må hugsa på at viss ein er van til sukker, må ein avvenjast. Det kjem sikkert til å ta tid.

Viss ein absolutt må bruka søtstoff i maten, er bjørkesøt (xylitol) eit greitt alternativ. Det er eit sukkerfritt, men naturleg søtstoff som ikkje påverkar blodsukkeret vesentleg. Dette kan ein få kjøpt i helsekostbutikkar. Merk at det helst bør brukast i små mengder.

Unngå søte drikkar, som saft og brus. Ein bør heller ikkje drikka store mengder fruktjus. Sjølv om det ikkje er tilsett sukker, er det ganske mykje fruktsukker her. Drikk vatn, eventuelt med kolsyre, og grøn te eller urtete.

Unngå fruktyoghurt. Kjøp økologisk yoghurt naturell og bland i bær eller sukkerfritt syltetøy.

Kjøp syltetøy som ikkje inneheld verken sukker eller kunstig søtstoff. Nora har ein fin serie med slikt syltetøy, i variantane blåbær, jordbær og bringebær.

Vanleg sjokolade kan erstattast av heilt mørk sjokolade, med over 70 % kakao. Freia har ein variant med 86 % kakao. Der er det òg litt sukker, men svært lite. Elles finst det ein type med 72 % kakao som er søta med bjørkesøt. Den sistnemnde har eg berre funne i helsekostbutikkar.

Eit alternativ til is er piska krem, helst økologisk. Blanda med frukt blir det passe søtt.

Smelt kokosfeitt eller reint smør på stekjepanne. Bland eplebitar, havregryn, hakka mandlar eller hasselnøtter, kokosmasse, kanel, vaniljepulver og ev. litt kardemomme, og steik det lett på panna. Bruk rikeleg med feitt og krydder, slik at det blir saftig og smakfullt. Server med krem.

Annan snacks kan vera maischips frå Urtekram (med økologiske råvarer, steikt i sunt feitt og utan skumle tilsetningsstoff), popcorn frå same merke, og sjølvsagt nøtter og tørka frukt. Sunkost i Norheimsund har økologisk tørka aprikos, som smaker svært mykje betre enn ikkje-økologisk.

Lightning Process igjen

2008-12-09T03:08:00.001-08:00

Eg har tidlegare skrive om at søstera mi blei kurert for ME (kronisk utmattingssyndrom) gjennom ein metode som heiter Lightning Process. Det er mange menneske som har opplevd utrulege resultat gjennom Lightning Process, m.a. ei 16 år gammal jente frå Rogaland. Det kan du lesa om her.

Adventskalenderen i Løveparken barnehage

2008-12-04T04:28:00.000-08:00

Det er desember. Norske barn blir kvar dag overleste med små gåver frå adventskalenderen. Som om dei ikkje fekk nok heime, har dei fleste òg adventskalender i barnehagen eller på skulen. 48 gåver før sjølve julegåvene. Men i barnehagen der tre av nevøane mine går, har dei valt eit anna alternativ. Der gjev dei bort gåver til andre. Kvar dag tek ungane med seg noko heimefrå: klede eller leiker dei ikkje bruker lenger. Så er det innpakking i barnehagen, og like før jul blir pakkane lagde under juletreet til Frelsesarmeen.

Det kallar eg meiningsfull adventskalender. Kvifor gjer dei ikkje dette i alle barnehagar?

Sitat av ukjend person

2008-12-01T00:15:00.000-08:00

"Den beste dagen i livet ditt er den dagen du innser at graset er grønast på di side av gjerdet."

Reklamebransjen sin versjon av Salme 23

2008-11-25T09:55:00.000-08:00

"Du har ingen hyrding, og du manglar alt."

Eg likar originalversjonen betre.

Andre tider

2008-11-23T09:47:00.000-08:00

Ei av husmødrene på Framnes var i si tid elev her, då Framnes var folkehøgskule. Eg kan tenkja meg at det er ca. 35 år sidan. På den tida var det vesentleg strengare reglar enn vi har i dag. Det var for eksempel forbode for gutar og jenter å besøkja kvarandre på internata, med eitt unntak: Den siste dagen før ferien blei alle jentene plasserte på guteinternatet for å vaska der.

Verda går då framover på nokre område - heldigvis.

Avspenningstips

2008-11-15T09:51:00.000-08:00

Det er tid for heildagsprøvar, og anten ein skal lesa til prøvar eller retta dei, får ein det travelt. Når stresset set seg fast i hovudet, er det lurt å kopla av ved å fristilla hjernen og fokusera på kroppen i staden. Dette kan kallast "jording" - ein flyttar tyngdepunktet nedover, gjerne heilt ned til føtene. Med litt øving kan ein redusera overbelastinga som hovudet er utsett for i slike tider. Her er mine to beste tips:

PUST: Rett merksemda mot pusten din. Pass på at du pustar djupt, heilt ned i magen. Viss du greier det: Prøv å la pusten dra tyngdepunktet ditt nedover. Nokre slike pustepausar om dagen kan gje hovudet avlasting.

MASSASJE: Få nokon til å massera deg, særleg rygg og skuldrer. Massasje, og berøring generelt, reduserer stress og roar ned både kropp og sinn. Min eigen massør er superflink, og eg søv faktisk betre om natta etter massasje.

Eingongs og fleirgongs

2008-11-10T06:42:00.000-08:00

Søppelberget utgjer ei stor forureiningskjelde, det veit vi alle. Likevel er eingongsservise og eingongsbestikk mykje i bruk. Òg på min eigen arbeidsplass får vi servert mat og drikke i pappartiklar ved store arrangement. For det er jo så mykje arbeid å vaska opp etterpå, er argumentet. Eg skal ikkje nekta for at det er arbeidskrevjande, men det er berre eit spørsmål om vilje. I Tyskland har dei teke søppelproblemet på alvor. Eg har vore på mange arrangement i Tyskland - kyrkjedagar, julemarknader og studenttilstellingar -, men har enno til gode å møta eingongsartiklar der. I staden får deltakarane glas, koppar og tallerkar som dei betaler ganske mykje i pant for. Vel ein å ikkje levera tilbake, er det greitt, då har ein i alle fall betalt. Dette fungerer godt, så langt eg kan sjå. Men ikkje i Noreg. Her er det for mykje arbeid.

Biologi og samfunn

2008-10-29T07:53:00.000-07:00

Vi veit at det meste er resultat av arv og miljø, ein kombinasjon av biologi og samfunn. Men det varierer mykje kor stor vekt ein legg på dei to faktorane. Då eg var ungdomsskuleelev i slutten av 1980-åra, fekk samfunnet skulda for det meste. På skulen blei det diskutert alt frå rusmisbruk til kjønnsskilnader, og når nokon stilte spørsmålet "kvifor?", var svaret alltid "samfunnet". Etter kvart overtok biologien som dominerande forklaringsmodell, og den biologiske bølgja rår enno, verkar det som.

Så kjem poenget mitt: Sjølv om samfunnsmessige og politiske faktorar opplagt er viktige, har eg sansen for å sjå enkeltindividet som eit ansvarleg vesen. Følgjande sitat er frå Kay Pollak:

"Det er du selv som velger ditt liv. Du kan velge å være et offer eller en skapende kraft. Du kan velge å se ting som en forferdelig ulykke eller lære noe av det som skjer."

Provoserande? Ein skal nok vera forsiktig med å dra fram slike sitat for menneske som har opplevd store traume og lidingar, men for folk flest trur eg dette kan gje meining.

Litt meir om dagstidene

2008-10-18T14:09:00.000-07:00

Alle dagstidene har sin sjarm, skreiv eg i førre innlegg. André Bjerke skriv om dette i eitt av dikta sine (Den siste linja er til deg, Ann-Kristin!):

Morgenens luft er som bølgeskum.
Dagen har varme å gledes ved.
Aftenen har fred.
Men bare natten har verdensrum!

Årstider, dagstider og livsfasar

2008-10-15T07:20:00.000-07:00

Heilt frå min grøne ungdom (merk uttrykket!) har eg vore oppteken av årstidene og tenkt på samanhengen mellom dei og dagstidene. Vår tilsvarer morgon, sommar tilsvarer dag, haust tilsvarer kveld, og vinter tilsvarer natt. Like eins har eg tenkt på korleis både årstider og dagstider heng saman med dei ulike livsfasane. Dei kan stillast opp slik, viss ein tenkjer seg at eit gjennomsnittsmenneske lever 80 år:

Barndom og ungdom (0-20 år): vår, morgon
Tidleg vaksenliv (20-40 år): sommar, dag
"Mellomalderen" (40-60 år): haust, kveld
Alderdom (60-80 år): vinter, natt

Det er ikkje berre eg som har late meg fascinera av denne livsrytmen, for skjønnlitteraturen er full av motiv og symbol henta frå dette feltet. Eit dikt som særleg godt får fram samanhengen mellom vår og ungomstid, er "Bloddropetrall" av Kristofer Uppdal. Det er for langt til å skriva opp her, men hermed er de oppfordra til å finna og lesa dette diktet. Og filosofer gjerne litt over dagstidene og årstidene. Dei har alle kvar sin sjarm.

Boktips

2008-10-13T07:27:00.000-07:00

I eit tidlegare blogginnlegg har eg skrive om Enneagrammet, ein teori om ni ulike personlegdomstypar. Det finst ikkje så mange bøker på norsk om emnet, men no har eg komme over ei tjukk bok som er omsett til dansk. Denne boka kan anbefalast for alle som er interesserte i Enneagrammet. Ho går grundig inn på dei ni typane, i tillegg til undertypar og ulike utviklingsnivå.

Don Richard Riso og Ross Hudson: Enneagrammets visdom. Den fuldstændige guide til psykologisk og spirituel vækst for de ni personlighedstyper.

Kjøleskåpet mitt

2008-10-09T07:15:00.000-07:00

Dersom ein opplever at livet er kaotisk og forvirrande, er det fleire ting ein kan gjera med det. Eitt alternativ er å gå til ein terapeut og snakka om problema, og kanskje få orden på livet sitt. Ein annan måte er å skapa orden i dei fysiske omgjevnadene sine. Dette kan faktisk smitta over på sinnet, slik at livet kjennest meir oversiktleg. Sjølv liker eg godt den sistnemnde metoden. Rydding er god terapi! Du kan for eksempel rydda i klesskåpet, kjøkenskåpet eller i permar. Kast det du ikkje har bruk for, og lag eit godt system for det du vil behalda. Her er eit bilete av kjøleskåpet mitt, der alle ting har sin faste plass.

Det er ikkje så lett å sjå på biletet, men kvar hylle har ein liten klistrelapp som viser kva som høyrer heime på hylla. Frå øvst til nedst står dette på lappane:

Middag, niste

Pålegg

Ymse

Nøtter, müsli

Grønsaker

Bladgrønsaker

Løk, purre, gulrøter

Frukt

På hyllene i døra ser lappane slik ut:

Hudpleie

Havrefløyte

Egg

Små glas

Små flasker

Store flasker, havremjølk

Hyllene i fryseskåpet er merkte på same måten, men her er det ofte kluss i systemet fordi eit anna familiemedlem blandar seg seg inn og lagar rot. Det liker eg ikkje. Men totalt sett er systemet så bra at livet går i balanse.

Feitt

2008-09-24T04:51:00.000-07:00

For 15-20 år sidan opplevde vi den store oljebølgja, og då snakkar eg ikkje om Nordsjøen, men om matolje. Folk med risiko for hjarte- og karsjukdommar kasta smøret i bosset og kjøpte ulike typar olje i staden. Fornuftig? Tja. Økologiske, kaldpressa oljer er sunne, men slike oljer var ikkje med i oljebølgja. Det som blei kjøpt inn, var varmpressa, raffinerte oljer av låg kvalitet og til låg pris. Og dei er ikkje det minste sunne. For det første er dei så å seia øydelagde i raffineringsprosessen, så vidt eg har lese meg til. For det andre toler dei ikkje oppvarming; då blir dei ytterlegare øydelagde. Heller ikkje dei kaldpressa kvalitetsoljene toler oppvarming. Skal ein bruka feitt til steiking, er det eigentleg berre tre ting som duger: smør, kokosfeitt og olivenolje, det sistnemnde berre opp til 160 grader. Smøret må vera reint, og dei to andre feittkjeldene må vera økologiske og kaldpressa. Ut frå det eg kan forstå, med min vesle hjerne, var oljebølgja ein tabbe. Ein kunne like godt ha halde på det gode, gammaldagse smøret. Ei anna sak er sjølvsagt at ein skal vera forsiktig med smør òg, men det bør ikkje erstattast med tvilsame, billige oljer på plastflasker.

Meir litteraturhistorie

2008-09-16T09:42:00.000-07:00

Tysk litteratur frå romantikken, det vil seia første halvdel av 1800-talet, er vel verd å snusa på. Eg vil likevel anbefala å lesa i små porsjonar. Ord som "niedlich" (yndig) og "süβ" (søt) går igjen, og det kan kjennast som om ein får ein overdose sukker. Og eg er ingen tilhengjar av sukker, som eg har skrive om tidlegare på denne bloggen. Men i små dosar er altså tysk romantikk supert. Den episke litteraturen frå denne perioden handlar ofte om unge menn, "Jünglinge", som tek avskil med mor og far og vandrar ut i verda. Dei går gjennom idylliske landskap, får gjerne overnatting og mat på ein gard, gler seg over plantar og dyr, og alt er altså overmåte yndig og søtt. Nokså annleis enn den realistiske og modernistiske litteraturen, og ei fin avveksling. Konkrete tips: "Heinrich von Ofterdingen" av Novalis, "Aus dem Leben eines Taugenichts" av Joseph von Eichendorff, pluss alle slags dikt frå perioden.

Litt litteraturhistorie

2008-09-03T07:09:00.000-07:00

I litteraturhistoria er ikkje Noreg akkurat kjent for å vera tidleg ute. Renessansen kom seint til landet, romantikken var òg relvativt sein, for ikkje å snakka om modernismen. Men mot slutten av 1800-talet var vi for ein gongs skuld litt progressive. Den såkalla realistiske og naturalistiske litteraturen vår er ganske radikal, særleg samanlikna med tysk litteratur frå same tid.

For om lag 10 år sidan hadde eg studieplanane klare: Eg skulle ta hovudfag i tysk. Hovudoppgåva skulle gå ut på å samanlikna tysk og norsk litteratur frå nettopp denne perioden, og som eksempel hadde eg tenkt å bruka Henrik Ibsen sitt drama "Et dukkehjem" og romanen "Irrungen Wirrungen" av Theodor Fontane. I den sistnemnde boka finn vi ei svært svak, nesten usynleg, kritisk stemme mot kvinneundertrykking i samtida, medan den kritiske stemma hos Ibsen, som kjent, ikkje er til å misforstå.

No gjekk det ikkje akkurat som eg hadde tenkt. Eg byrja å studera nordisk og syntest det var endå kjekkare enn tysk, slik at dette blei hovudfaget mitt. Men eg har tenkt ein del på denne forskjellen mellom tysk og norsk litteratur frå 1800-talet. Ein gong eg var på universitetsbiblioteket i Heidelberg, leita eg meg fram til "Ein Puppenheim" - den tyske omsetjinga av "Et dukkehjem". Eg visste nemleg at Ibsen måtte endra slutten for å få gje ut dramaet sitt i Tyskland, og eg var nysgjerrig på korleis han hadde gjort det. Løysinga hans var ganske enkelt at Nora snudde i porten fordi ho fann ut at ho ikkje kunne dra frå barna sine. Den opphavlege slutten, der Nora reiser frå mann og barn, var altså for sterk kost i Tyskland.

Etterlysing frå ein nostalgikar

2008-08-26T09:49:00.000-07:00

Eg er glad i eldre tysk litteratur, dvs. bøker som er om lag 100 år gamle. Eit fellestrekk ved fleire tyske bøker frå denne tida er at dei stiller ulike ideologiar opp mot kvarandre. Det er ikkje dei politiske ideologiane som fascinerer meg, men heller ulike livshaldningar. Thomas Mann og Hermann Hesse er gode eksempel. I romanane deira treffer ein personar som representerer motsetningar, for eksempel kunst og rasjonalitet, livsglede og tørr teori, tryggleik og lengten etter fridom og spenning. Ofte kjenner personane seg dregne mellom motsetningane og må gjennom ein modningsprosess som gjerne endar i ei form for syntese. Også i eldre norsk litteratur finn vi dette fenomenet, for eksempel i Ibsen sine idédrama "Brand" og "Peer Gynt". Slikt er det mogleg å dra lærdom av og bli klokare menneske av. I moderne skjønnlitteratur (i alle fall den norske, den tyske har eg ikkje oversikt over) er denne typen ideologiske drøftingar så å seia heilt fråverande. Det er vel for gammaldags, dessverre. Til potensielle forfattarspirer: Kan vi få litt god, gammaldags livsvisdom og moral?

A- og B-menneske

2008-08-20T05:42:00.000-07:00

Eg har registrert at det er oppretta ei foreining for B-menneske sine rettar. Det undrar meg. Samfunnet er jo allereie lagt opp på B-menneska sine premissar! Tenk logisk: Det naturlege er at vi følgjer sola; søv når det er mørkt og er vakne og arbeider når det er lyst. Kva er det mørkaste tidspunktet på døgnet? Klokka 24.00. Viss vi tek utgangspunkt i at dei fleste treng om lag åtte timar søvn, vil det vera naturleg å sova frå klokka 20.00 til 04.00. Men er samfunnet lagt opp slik? Nei. Det har skjedd ei forskyving i B-menneska sin favør. Mange vil sikkert steila over dette og seia at det er altfor tidleg å stå opp klokka 04.00. Det kan eg for så vidt vera einig i, men årsaka er jo at eg er vand til å leggja meg seinare enn klokka 20.00. Viss det blei ein vane for meg å sovna så tidleg, ville det ikkje vera noko problem. Så B-menneska bør slutta å klaga!

Husmortips

2008-08-18T06:34:00.000-07:00

Har du det for travelt til å gjera mykje husarbeid? Prioriter å fjerna støv. Støv er verre enn skit og bakteriar. Har du det så travelt at du ikkje rekk å tørka støv og støvsuga i heile huset? Prioriter soverommet. Der oppheld du deg (sannsynlegvis) mange timar i døgnet, slik at støvet får herja mykje med luftvegane dine.

Enneagrammet

2008-08-11T06:25:00.000-07:00

"Ennea" er det greske ordet for talet ni, og "Enneagrammet" er namnet på ein teori som går ut på at det finst ni ulike personlegdomstypar. Denne teorien er sannsynlegvis fleire tusen år gammal, og ein veit ikkje sikkert kvar han oppstod. Gjennom tidene har Enneagrammet blitt brukt m.a. i sjelesorg i den kristne kyrkja. Menneske har fått hjelp til å forstå og utvikla seg sjølve. I grove trekk ser Enneagrammet slik ut:

Det finst ni ulike personlegdomstypar. Alle menneske har eit dominerande "senter" i seg: hjarte, hovud eller mage. Type 2, 3 og 4 er hjartemenneske. Dei er grunnleggjande sosialt innstilte, og kjenslene er ofte avgjerande for handlingane deira. Type 5, 6 og 7 er hovudmenneske. Her er det intellektet, tankane som dominerer. Type 8, 9 og 1 er magemenneske. Dei handlar oftast ut frå instinkt, er ofte praktisk flinke og handlekraftige. Alle dei ni typane kan skildrast ut frå kva som er dei grunnleggjande behova deira:

1: Behovet for å vera perfekt
2: Behovet for å hjelpa andre
3: Behovet for å lukkast
4: Behovet for å vera spesiell
5: Behovet for å forstå
6: Behovet for tryggleik/kontroll
7: Behovet for å unngå smerte
8: Behovet for å vera sterk
9: Behovet for å sleppa unna

Desse korte kjenneteikna seier kanskje ikkje så mykje. Ein må setja seg grundig inn i Enneagrammet for å finna ut kva for type ein er. No finst det mange modellar som skildrar ulike personlegdomstypar. Det fine med Enneagrammet er at denne modellen verkeleg går i djupna. Poenget er ikkje å setja seg (eller andre) i ein bås, men å sjå svake punkt ved personlegdommen og utvikla seg til det betre. Enneagrammet presenterer eit sinnrikt system som viser korleis dei ulike typane kan læra av kvarandre. Det er for omfattande til å skriva meir om det her, men eg kan varmt anbefala boka "Sjelens ni ansikter. Enneagrammet - et redskap til personlig vekst" av Andreas Ebert og Richard Rohr. Det finst òg andre bøker om Enneagrammet som er omsette til norsk, men dette er den beste, etter mi meining.

Ein liten merknad: Det er vanleg å anbefala at ein ventar med å setja seg inn i Enneagrammet til ein blir 30 år. Dette er for at identiteten skal få modnast først.

Balanse

2008-08-05T04:03:00.000-07:00

Eit ord eg funderer mykje på, er "balanse". I tradisjonell kinesisk filosofi er balanse mellom motsetningar sentralt: yin og yang, lys og mørke, varme og kulde, hardt og mjukt, og så vidare. Kunsten er å leva balansert, ikkje gje seg over til ekstremitetane. Eg synest særleg det er interessant med motpolane orden og kaos. Om dette motsetningsparet er eit tema hos kinesarane, veit eg ikkje, men det er heilt sikkert relevant både for dei og for oss nordbuarar. Forfattaren Kim Hundevadt skriv: "For lite kaos? Vi kjeder oss i hjel. For mye kaos? Vi dør av stress." Kvar er ditt balansepunkt mellom orden og kaos? For min del er det optimale å leva med 95 % orden og 5 % kaos, og det greier eg stort sett. Men på førstkommande fredag får eg besøk av tre små nevøar. Då blir det vel 20 % orden og 80 % kaos.

Meir om tankekraft

2008-07-30T02:04:00.000-07:00

I sommar var eg på besøk hos svigerfamilien min, og der møtte eg kusina til Tore. Ho har varme hender og har lækt fleire personar med ulike plager. Då ho oppdaga denne evna si, gjekk ho på eit kurs i eitt eller anna som eg har gløymt no, noko i alternativ retning. Der lærte ho ein del om tankekraft. Faktisk er det slik, sa ho, at viss ein tenkjer hardt på at ein tek 200 sit-ups, kan ein kjenna seg støl i magen dagen etterpå. Forklaringa er at kroppen ikkje veit forskjell på tanke og utført handling.

Eg kan ikkje garantera sanninga i dette, men eg er ikkje i tvil om at tankekraft kan utretta mykje i eit menneske, som eg har skrive om før. Kusina til Tore sa òg at ho prøver å vera positiv i alt ho gjer. Dette fekk meg til å ta ei avgjerd: Eg vil aldri bli bitter, kald og kynisk. Før eller seinare vil eg møta store traume i livet, kanskje kroniske smerter eller invaliditet. Då vil eg gjera mitt beste for å tenkja positivt i staden for å bli bitter.

Lett å seia no, for ei ung og frisk kvinne? Ja, kanskje det, men eg trur det er mogleg, og eg vil gjera alt eg kan for å leva etter dette prinsippet.

Stein og sand

2008-07-13T04:43:00.001-07:00

Inspirert av Sunniva Gylver i boka "Gudsrikets gåte. Stemmer fra Korsvei-bevegelsen" har eg lagt ein del fine, runde steinar i ein vase. Vasen står på kjøkenet og er ei dagleg påminning om kva som er viktig i livet. Symbolikken og filosofien bak er slik: Viss vi fyller ein vase opp med sand, blir det ikkje plass til steinar. Viss vi fyller ein vase opp med steinar, blir det alltid plass til ein del sand i tillegg. Dette kan overførast til menneskelivet. Ein dag, eit liv som er fylt med uvesentlege ting og aktivitetar, får ikkje plass til det viktige. Men når ein først fyller dagen og livet med det som verkeleg er viktig, er det alltid plass til ein del småtteri i tillegg.

Eg vil tru at dette er ein symbolikk som gjev meining for dei fleste. Vi veit vel kva som er verkeleg viktig for oss. Og det er sikkert fleire enn eg som har ein tendens til å fylla tida med ting som ikkje er så viktige i den store samanhengen. For mange er TV-sjåing den store synda her. For meg er det andre ting. Men vasen med steinane minner meg om korleis eg skal prioritera.

Gull

2008-07-06T05:29:00.000-07:00

Produksjonen av ein enkelt gullring skaper 20 tonn giftig gruveslam, ifølgje Framtiden i våre hender. Det er ikkje noko særleg artig for lokalbefolkninga i nærleiken av gruvene. Dei opplever store miljø- og helseskader som følgje av gullproduksjonen. FIVH tilrår å kjøpa så lite gull som mogleg, og å smelta om gamle gullsmykke i staden for å kjøpa nye.

Endå ei oppskrift

2008-07-04T05:39:00.000-07:00

Her er ei oppskrift som eg har fått av faren min, ein stor vaffelekspert. Desse vaflane er sjølvsagt utan sukker. Mengda av dei ulike ingrediensane kan du slumpa til, eg har ikkje nøyaktige mål.

2-3 egg
Skumma mjølk, gjerne surmjølk, ev. blanda med litt yoghurt
Speltmjøl, gjerne grovt
Ein del havregryn
Litt olje
Kanskje litt salt

Vaflane smaker godt med rømme eller kesam og sukkerfritt blåbærsyltetøy frå Nora. Dette syltetøyet inneheld heller ikkje kunstig søtstoff.

Sukker

2008-06-30T06:14:00.001-07:00

Kroppen min treng ikkje sukker - med unntak av det eg får i meg gjennom frukt. Enkelt og greitt. Alle kjenner til dei skadelege konsekvensane av sukker, så det skal eg ikkje skriva om her. Men eg vil påstå at det er fullt mogleg å leva eit godt liv utan sukker, og at alle kan klara det. I barndommen fekk eg i meg svært mykje søtsaker, ettersom foreldra mine var altfor liberale på dette området. Då eg var 13 år, kom faren min heim med fleire posar med snop som han hadde fått gratis på grunn av utgått dato. Etter ein overdose fekk eg nok, og slutta å eta snop. Men det er først i dei seinare åra at eg òg har kutta ut sukker i andre matvarer. Dess mindre sukker eg åt, dess mindre tolte eg. Etter kvart blei eg kvalm og svimmel av berre eit lite kakestykke. Så kvifor skulle eg plaga meg sjølv? Den einaste logiske konsekvensen av dette er å leva eit sukkerfritt liv. I dag er det svært lite sukker som finn vegen inn i min kropp. Lev sukkerfritt, du òg! Det er ei vanesak - tru meg.

Her er ei oppskrift på ein sunn og god smudi (ja, det skal skrivast slik på norsk). Ingrdiens nummer 3, 4 og 5 er temmeleg dyre og kan kuttast ut, men nummer 3 og 4 gjer smudien meir mettande.

2 dl bær
1 lite beger sukkerfri yoghurt naturell
2 ss linfrøolje
1 ss proteinpulver
litt vaniljepulver frå Urtekram (kan kjøpast m.a. på Kinsarvik Frukt i Bergen)
litt kanel
1 ss kokosmasse
ev. litt banan eller ein daddel viss du vil ha det søtare

Bland alt i ein stavmiksar. Tilset gjerne mandlar.

4 år og 96 kilo

2008-06-25T05:07:00.000-07:00

Det er ikkje kroppsvekt det er snakk om. Ein gjennomsnittleg svensk fireåring har 96 kilo leiker på rommet sitt. Det er sikkert ikkje færre kilo på norske barnerom. Skal tru om fireåringane hadde blitt ulukkelege med berre 32 kilo? Eller 8 kilo? Neppe.

Viss eg var diktator i Noreg, ville eg leggja ned alle leikefabrikkar og stengja alle leikebutikkar. Det skulle vera forbode å produsera og selja nye leiker. Ikkje fordi eg ikkje unner barn leiketøy. Men det er vel ikkje nødvendig å kjøpa nytt? Eg er heilt sikkert på at det finst nok leiker her i landet til mange generasjonar framover.

Lightning Process

2008-06-20T04:00:00.000-07:00

Søstera mi, Jannicke, fekk tre ungar i løpet av to år. Synest du det høyrest slitsamt ut? Det var det - og er framleis. Når ho i tillegg har ME (kronisk utmattingssyndrom), er det lett å forstå at dagane har vore travle, slitsame og direkte utmattande. I fjor sommar toppa det seg, med huskjøp, flytting, tre ungar med vasskoppar (og til saman fire veker heime frå barnehagen), deretter brannkoppar (og to veker heime frå barnehagen). Jannicke var nærmast invalidisert i fleire månader. Men i haust fekk ho kjennskap til ein behandlingsmetode i London: Lightning Process (LP). Ved å arbeida med tankekrafta kan ein påverka adrenalinnivået i kroppen, der det ofte er ein dysfunksjon hos ME-pasientar. I tillegg handlar LP om å styra undermedvitet og tenkja positive tankar, men på ein konkret, målretta måte. Det er ikkje nokon banal, lettvint vera-glad-leik. Jannicke las om fleire ME-pasientar som reiste til London i rullestol og kom tilbake som spretne fjellgeiter. Skeptisk? Ja, det var eg òg. Korleis kunne tankekraft lækja ein fysisk sjukdom? Men Jannicke hadde ikkje noko å tapa (bortsett frå nokre tusen kroner); dette var så å seia det siste håpet hennar. Så ho og mannen hennar reiste til London, medan resten av familien sat heime med hjarteklapp og nervøs mage. Og under over alle under: Det hjelpte! Det tok litt tid, Jannicke må øva kvar dag, og ho er framleis ingen energibunt, men ho er ein heilt annan person no enn i haust. Då kunne ho ikkje gå til postkassen, ho kunne ikkje gå i butikkar eller køyra ungane til barnehagen. No gjer ho alt dette og mykje meir, og ho går daglege turar. Dette var så inspirerande for henne at ho no skal gå på kurs for å bli LP-instruktør og sjølv bruka denne metoden for å hjelpa andre. LP hjelper ikkje berre ME-pasientar, men blir òg brukt til behandling av ei rekkje psykiske lidingar.

Alt det gode som LP har ført til for Jannicke, gjer meg overbevist om at samanhengen mellom kropp og psyke er større enn folk er klare over. Kanskje det er mykje som kan kurerast, eller i alle fall lindrast, ved hjelp av tankekraft?

Skogen

2008-06-17T07:29:00.000-07:00

I fjor sommar dreiv eg mykje rundt i skogen, inspirert av Erlend Loe sin roman "Doppler". Eg vurderte aldri å bryta med samfunnet og flytta ut i skogen, slik Doppler gjorde, men eg oppheldt meg mykje der og treivst med det. Det er få stader lufta er så frisk og god som nettopp i skogen, særleg om våren. Erlend Loe er ikkje den einaste forfattaren som har late seg inspirera av skog. No held eg på å lesa romanen "Ut og stjæle hester" av Per Petterson. Der er det mange fine skildringar av skogslivet. Og Tove Lie skriv dette i diktet "Skog":

Som et åndedrag, en fylde
den levende skog
i mai, sitrende av vekst
syngende full av fugler

dyrene bryr seg ikke lenger om
å hemmeligholde alt sitt liv
det pusler og kravler og løper

det grønnes
det lever
det er

Mine mange menn

2008-06-12T00:32:00.000-07:00

For tida er det seks menn i livet mitt, men talet aukar stadig. Her er bilete av dei fire yngste, nevøane mine, som alle er praktfulle ungar.

Håvard (5 år) er ein uvanleg gløgg og fantasifull gut. Han kan namnet på alle sjødyr, også dei som vi vaksne ikkje kjenner til. Har du for eksempel høyrt om fisken "vanleg perlebåt"? Familien har heldigvis årskort på Akvariet i Bergen, så Håvard får ofte dyrka hobbyen sin. Bokstavar, tal, bilar og fargar er andre lidenskapar han har hatt, før interessa for sjødyr tok overhand. Elles er Håvard flink til å snakka for seg, og vi har hatt mange gode samtalar.

Markus (3 år) er ein storsjarmør med heftig temperament og sterk vilje. Han veit kva han vil, og får han det ikkje, skrur han på den kraftige utestemma si. Hårvask er ikkje særleg populært. Men han er ein god gut og har eit særs vakkert og lurt smil.

Jakob (3 år) er tvillingbroren til Markus, men meir ulike tvillingar skal ein leita lenge etter. Jakob er mild og diplomatisk, og det mest omsorgsfulle barnet eg nokon gong har møtt. Viss ein vaksen legg seg på sofaen for å kvila, er Jakob straks på pletten, legg eit teppe over ein og klappar ein i søvn.

Simon (1 år) er eit elskeleg vesen. Han smiler nesten alltid og har førebels ei svært positiv livsinnstilling. Eg har ein mistanke om at han kjem til å bli sauebonde når han blir stor, for eit av dei hyppigast brukte orda hans er "bæ". Elles er Simon ein høgt skatta maskot for dei tre fetrane sine (altså Håvard, Markus og Jakob).

Desse gutane er fantastiske på alle måtar, og talet på nevøar kjem sikkert til å stiga, og eg reknar med at dei neste blir like bra. Men det hadde vore kjekt med nokre nieser òg, slik at nokon kan arva Barbie-dokkene mine.

Takksemd

2008-06-09T06:49:00.000-07:00

Ein tysk forskar har funne ut at takksemd er ein av nøklane til eit lukkeleg liv. Det kunne eg òg ha komme fram til, utan forskingsrapportar å visa til. Å vera takksam for det ein har, i staden for å ergra seg over det ein ikkje har, kan vera vanskeleg, men det frigjer energi og glede.

I februar i år blei eg ramma av ein kraftig influensa med påfølgjande bakterielle komplikasjonar, og var sjukemeldt i to veker. Då eg låg til sengs i feberrus, lova eg meg sjølv at viss eg nokon gong blei frisk igjen (eg hadde mine tvil), skulle eg alltid vera takksam for liv og helse. Eg blei frisk, og no seier eg stadig til meg sjølv at eg er eit heldig menneske. Og eg meiner det.

Her er noko av det eg er takksam for:

- god nattesøvn
- den daglege morgonturen til Framnes
- frisk luft etter ei regnbyge

Kvinneleg forsøpling

2008-06-02T23:19:00.000-07:00

Kvar einaste kvinne etterlèt seg i løpet av livet eit berg av søppel i form av bind og tampongar. Dette har vi ikkje valt sjølve, eller? Nja, det finst alternativ. Tøybind og damebeger/mooncup (ein slags tampong av silikon eller naturgummi) er etter mi meining mykje betre enn eingongsprodukta. Det er sjølvsagt meir miljøvennleg, veldig mykje billigare på lengre sikt (dersom ein ikkje kjøper dei som 45-åring), og truleg meir helsevennleg. Eg hadde ein gong ei tysk venninne som hadde sommarjobb på ein bleiefabrikk. Ho fortalde at det heile tida låg ein sterk eim av kjemikaliar over anlegget. Det same gjeld sikkert for bind, og eg kan aldri tenkja meg at desse kjemikaliane er spesielt sunne for sensitiv hud. Det er sjølvsagt litt meir arbeid med tøybind, sidan dei bør skyljast før maskinvask, men det er fort gjort. Ein økofeminist (viss det er noko som heiter det) ville sikkert sagt at skyljing av tøybind er bra fordi ein får eit nærmare forhold til sin eigen kropp. Med damebeger/mooncup er det ikkje noko arbeid i det heile.

Var dette nytt for deg? Eg tenkte meg det. Det er berre eit år sidan eg oppdaga det sjølv. Eg hadde ei aning om at det fanst tøybind, men tenkte vel at dette var noko for ekstreme miljøaktivistar, ikkje for kvinner flest. Etter å ha prøvd tøybind og damebeger sjølv har eg skifta meining, og med dette vil eg spreia den gode bodskapen.

Her er nokre internettsider med nettbutikkar:
http://www.mooncup.co.uk/
http://www.gladrags.com/

Det finst fleire òg; gå inn på http://www.gronnhverdag.no/ og søk på "tøybind".

50 cm er nok

2008-05-29T10:52:00.000-07:00

Bøkene eg lista opp i førre innlegg, er fantastiske, men eg ønskjer på ingen måte å eiga dei. Eg kan låna dei så ofte eg vil på biblioteket. Det same gjeld faglitteratur. Og dei lærebøkene eg treng i jobben min, låner eg frå Framnes.

I ei ideell verd, utan ein ektefelle som kravde medbestemmingsrett, ville eg i morgon den dag gå gjennom bøkene heime. Det aller meste skulle då ut av huset. Eg ville faktisk klara meg med ei bokhylle som var 50 cm brei.

Dette er bøkene eg ønskjer å behalda:

Gitte Jørgensen (red.): "Simple Living"
Gitte Jørgensen: "Simple Living. Slik gjør du det"
Andreas Ebert og Richard Rohr: "Sjelens ni ansikter. Enneagrammet - et redskap til personlig vekst"
Korsvei: "Gudsrikets gåte. Stemmer fra Korsvei-bevegelsen"
Per Arne Dahl: "Den store kjærligheten. Vi kan lære å elske"
Bibelen
Norsk salmebok

I tillegg har eg seriøse planar om å skaffa meg "Lyspunkter" av Karsten Isachsen. I løpet av livet vil det sikkert bli nokre bøker til, men ikkje mange. Eg vil berre ha dei aller viktigaste, og dei får plass på ei 50 cm brei hylle. Eller kanskje eg må utvida til ein meter. Ikkje meir.

Dei beste bøkene

2008-05-27T04:11:00.000-07:00

Per i dag er dette dei beste skjønnlitterære bøkene eg har lese:

Tarjei Vesaas: "Fuglane". Nydeleg fuglesymbolikk, nærmast eit religiøst forhold til fuglar og naturen.

Henrik Ibsen: "Peer Gynt". Om (manglande) personleg integritet. Fine allusjonar til profeten Jeremia.

Thomas Mann: "Tonio Kröger". Om identitet, å finna seg sjølv via tese, antitese og syntese.

Agnar Mykle: "Lasso rundt fru Luna". Essayistisk skrivestil, kjensleladd historie.

Lars Saabye Christensen: "Halvbroren". Genial komposisjon, interessante personlegdommar.

Sparetips

2008-05-26T05:25:00.000-07:00

Det er ikkje ofte eg kjøper nye klede. Kva er vitsen med det, når det finst fleire bruktbutikkar i Bergen? Der får eg klede til ein svært billig penge. I tillegg arvar eg mykje, først og fremst frå tre søstrer, men eg har òg fått klede frå kusiner og tanter, venninner, naboar og dottera til rektoren på Framnes. Dermed sparer eg veldig mykje pengar. Men det er dessverre vanskeleg å finna sko som eg kan arva, ettersom eg har "extrem breite Füße", som ein fotpleiar i Tyskland sa til meg ein gong.

Paraben og annan styggedom

2008-05-24T06:54:00.000-07:00

Har du høyrt om paraben? Det hadde ikkje eg heller før søstera mi snakka om det i fjor. Det finst seks ulike typar paraben, og dei er stoff som blir brukte i all slags kosmetikk, i vid forstand av ordet. Fleire av desse stoffa er no forbodne i EU fordi dei er mistenkte for å vera hormonforstyrrande, og Grønn Hverdag i Noreg anbefaler at ein unngår alle parabena. Etter å ha høyrt om dette gjekk eg heim og sjekka alle såper, sjampoar, kremar og liknande. Resultatet var skremmande: Nesten alt vi hadde, inneheldt paraben. I tillegg var det mange andre tvilsame stoff i produkta, både miljø- og helseskadelege. Vel, det var berre ein ting å gjera: byta ut produkta. Heldigvis var det ikkje vanskeleg å finna alternativ. På http://www.gronnhverdag.no/ kan ein finna mange tips, og det finst mykje bra i helsekostbutikkar. Både Lavera, Urtekram og Weleda er gode merke. Her er det eg/vi bruker no:

Sjampo: Litt varierande, men Urtekram har mange gode sjampoar.
Dusj- og handsåpe: Optima PH, som blir produsert i Norheimsund/Steinsdalen. Det luktar litt eddik, men lukta forsvinn snart.
Intimsåpe: Vivag
"Bodylotion"/hudgele: Optima PH, også denne med svak lukt av eddik. Viss ein ikkje har svært tørr hud, slik som eg, kan ein sikkert klara seg utan bodylotion.
Ansiktskrem: Lavera. Dette merket har kremar for alle hudtypar.
Handkrem: Lavera
Deodorant: Krystalldeodorant, finst i fleire merke. Denne hindrar ikkje sveitten i å komma ut, men nøytraliserer lukta. Tenk etter: Trur du dei vanlege antiperspirantane er sunne? Sveitten skal jo ut!
Lypsyl: Weleda
Tannkrem: Zendium Fresh & White. Denne får ein i vanlege daglegvarebutikkar.
Solkrem: For tida Dr. Hauscha, men når tuben er tom, vil eg heller ha Lavera.

Enkelte vil sikkert seia at det er hysterisk å bry seg med dette, men eg synest ikkje det. Eg har lese at det er funne store mengder paraben i brystkreftsvulstar og i "hudposar" under auga. Såper og kremar som vi smør på oss, blir jo ikkje liggjande utanpå huden; dei trengjer gjennom og inn i blodet. Ekstra ille er det å tenkja på alle produkta for barn, som også inneheld paraben og andre nifse stoff.

Produkta som eg har lista opp ovanfor, er frie for all slik styggedom. Ulempa er prisen. Før brukte eg 20 kroner på ein sjampo, no må eg ut med det firedobbelte. Men det er verdt det, og det går jo an å bruke små mengder. Folk flest bruker altfor mykje såpe og sjampo, har eg lese fleire stader. Og ein kan spara pengar på andre område. Det skal eg skriva om neste gong.

Streik

2008-05-23T11:30:00.000-07:00

Lærarstreik no igjen. Same bråket kvart år. Eg synest vi tener godt. Sjølv med sju års studielån og eit høgt huslån har vi alt vi treng, og meir til.

Grøn husvask

2008-05-22T01:23:00.000-07:00

Har de tenkt på kor mykje kjemikaliar eit vanleg hushald slepper ut i naturen kvar dag? Oppvaskmiddel, maskinoppvaskmiddel, klesvaskemiddel, golvvaskemiddel, toalettvaskemiddel, badvaskemiddel, vindauge- og spegelvaskemiddel, pluss ei rekkje andre spesialvaskemiddel. I tillegg til den enorme forureininga desse vaskemidla fører til, er dei fleste av dei unødvendige. Vi er vel hjernevaska av reinhaldsindustrien til å tru at vi treng all slags parfymerte væsker for å få det reint. Eg tør påstå at huset vårt er reinare enn veldig mange andre hus. Nøkkelen er: VATN. Her er det vi treng til dagleg reingjering:

Klesvask: Vaskemagnetar frå Enjo og reint, varmt vatn. Flekkar blir fjerna på førehand med eit miljøvennleg middel som heiter Natur, også frå Enjo. Er tøyet veldig skittent, bruker vi ca. ei teskei Neutral vaskepulver. Dette er uparfymert og relvativt miljøvennleg. Når vi kuttar ut vaskemiddel, sit det ingen kjemikaliar igjen i kleda, og dei blir merkbart mjukare.

Oppvask: Neutral. Dette er svanemerkt, i motsetning til Zalo.

Maskinoppvask: Coop Änglamark, eit ganske nytt, miljøvennleg merke.

Bad, speglar og vindauge: Kaldt vatn og klutar frå Enjo, eventuelt litt eddik viss vasken er veldig skitten. Det blir skinande reint!

Toalett: Litt eddik. Det løyser opp kalk og drep bakteriar.

Golv: Kaldt vatn og klutar frå Enjo. Golvet blir reinare enn med såpe, som legg igjen eit lag med feitt. Dette gjer at golvet etter kvart blir matt.

Støvtørking: Mikrofiberklutar. Ikkje vatn eller kjemikaliar.

Hus og klede blir heilt reine, og vi slepp parfymestanken, som faktisk kan framkalla allergi. Som de forstår, er eg ein stor fan av Enjo sine produkt. Dei er laga for å brukast saman med berre kaldt vatn. Produkta er dyre, men miljøvennlege, dei varar i mange år, og ein slepp å bruka pengar på vaskemiddel. Enjo har ein nettbutikk: www.enjo.no, men det beste er å bestilla heimebesøk med kurs i bruken av Enjo-produkta.

Meir om å leva enkelt

2008-05-19T01:27:00.000-07:00

Å leva enkelt inneber for meg å kutta ut alt unødvendig. Eg vil forenkla dei fysiske omgjevnadene mine, men òg tankelivet mitt. Tankar som eg ikkje har bruk for, prøver eg å la fara. Det er lettare sagt enn gjort, men eg minner meg sjølv om noko Piet Hein har sagt: "Det aller meste er uvesentleg" (fritt sitert etter minnet). Dei aller fleste tankane mine er òg uvesentlege. Når ein skjer bort det uvesentlege, anten det er ting, tankar, TV-sjåing eller støy, blir det rydda plass til det viktige i livet. Kvart enkelt menneske må sjølv finna ut kva dette viktige er. Men for dei fleste handlar det vel om mellom anna tid og ro, nærleik til seg sjølv og andre, å brenna for noko og engasjera seg.

Tanken på eit enklare liv har alltid fascinert meg, og har fått næring gjennom organisasjonar som Korsvei og Framtiden i våre hender. Dei siste åra har likevel den internasjonale Simple Living-rørsla vore den viktigaste inspirasjonskjelda. Eg kan på det varmaste anbefala to danske bøker:

Gitte Jørgensen (red.): "Simple Living"
Gitte Jørgensen: "Simple Living - slik gjør du det"

Den første boka inneheld tekstar av fem danske kvinner, som tek for seg ulike aspekt ved eit enkelt liv. Nummer to har ei meir praktisk tilnærming til det å forenkla livet. Desse to bøkene er blant dei få eg har valt å kjøpa, fordi eg synest dei er så viktige. Men eg lånte dei på bibliotektet først!

Ting

2008-05-18T04:11:00.000-07:00

Eg har som mål å leva eit enkelt liv, på alle plan. Det inneber mellom anna å eiga så få ting som mogleg. Når eg vurderer å kjøpa noko nytt, stiller eg meg sjølv to spørsmål:

1) Er denne tingen så nyttig at eg ikkje kan leva utan?
2) Er denne tingen så vakker at eg ikkje kan leva utan?

Dersom eg kan svara ja på minst eitt av spørsmåla, er saka grei. Då kjøper eg. Det eg eig, skal altså vera noko som eg verkeleg har bruk for, eller noko som eg verkeleg elskar.

Med jamne mellomrom ryddar eg opp i skåp og skuffer. Dei same prinsippa gjeld der. Ting som eg verken bruker eller har sterke kjensler for, blir gjevne vekk. Eg er ikkje heilt i mål enno, men det går framover.

Kva er så poenget med dette? Er enkelheit eit mål i seg sjølv? Nei, ikkje slik eg ser det. Men å leva enkelt har svært mange fordelar, noko eg heilt sikkert kjem til å skriva meir om seinare. Eitt av dei viktigaste poenga er at vi blir påverka av det vi omgjev oss med. Ting som berre ligg i vegen, ting som vi knyter dårleg samvit til, ting vi synest er stygge, tappar oss for energi. Vakre ting, ting som hjelper oss, ting som vi knyter gode minne til, gjev positiv energi. Eg har lese om eit behandlingsprogram der kreftpasientar blei bedne om å kvitta seg med ting som gav negativ energi, og berre omgje seg med ting som gjorde dei godt. Med andre ord: Det er ikkje likegyldig kva vi har rundt oss. Større medvit på dette området kan vera med på å auka livskvaliteten.